De rechtstaat in het licht van de meidagen. Laat dat licht niet doven.

foto aangetroffen op https://ejbron.wordpress.com

Democratie geen garantie voor rechtvaardigheid

De democratie alleen garandeert nog geen rechtvaardige samenleving. Hitler kwam op democratische wijze aan de macht.

Toen Piet Hein Donner als Minister van Justitie tijdens een interview stelde, dat als in Nederland de vereiste meerderheid vóór invoering van de Sharia zou zijn, die invoering mogelijk moest zijn, leverde dat geshockte reacties op.

Deze twee voorbeelden van de werking van het democratische proces roepen vragen op: Bepaalt de wil van de meerderheid “het recht”? Heeft de wetgever, die wetten maakt, met behulp van de democratische meerderheden altijd het laatste woord?

Ik vrees dat de politieke “machers”  die vragen graag bevestigend willen beantwoorden. Politieke doeners hebben weinig op met het recht. Het recht is, in de ogen van politiek bestuurders, te vaak een obstakel bij het doorvoeren van krachtdadige plannen. Het recht is immers ingewikkeld en genuanceerd, “enerzijds, anderzijds”. Bestuurders willen inderdaad het laatste woord.

Wetgeving dient helaas steeds minder om het recht vast te leggen en meer als dienst aan de (toekomstige) kiezer. Als “hardwerkend Nederland” minder fraudeurs en meer veiligheid(sgevoel) wil, dan regelen we dat, ja, democratisch. Dus niet piepen over verlies aan vrijheid, privacy of rechtsbescherming. Wie niets te verbergen heeft, heeft van de overheid ook niets te vrezen.

Sesam open u

Niet toevallig noemt de schrijver Tommy Wieringa in de vijfde Kousbroeklezing, gepubliceerd in De Gids de woorden “fraude” of “terrorisme” de Sesam-open-u van de privacy; noem ze en ons privéleven wordt openbaar en onze grondrechten verdampen. Want zelfs die grondrechten kunnen worden “weggestemd”. Daarom hebben we naast de puur democratische controle, nog een grensbewaker nodig, de rechtsprekende macht.

Ook Maurits Martijn van “De Correspondent” nam deze ontwikkeling waar, gezien zijn stuk: “Hoe fraude het nieuwe terrorisme werd”. Hij schrijft: “De publieke opinie is, net als bij terrorisme, een belangrijke aanjager van anti-fraudebeleid. Mediadruk leidt tot maatschappelijke druk leidt tot politieke daadkracht. Of de nieuwe maatregelen ook bewezen effectief zijn, is van ondergeschikt belang. Spierballen moeten worden getoond, niet in de laatste plaats vanwege de vermeende ‘afschrikwekkende werking’ ervan.” . Tommy Wieringa laat zien hoe de overheid de bedreiging van een derde: de terrorist, de fraudeur of meer in het algemeen, de “onmaatschappelijke” bijvoorbeeld een “free rider” aanwijst, als het gevaar dat ons schade kan toebrengen, als de overheid, tenminste niet ingrijpt. En met dergelijke bezweringen geven wij, argeloze burgers, onze vrijheid prijs, in ruil voor die bescherming tegen die “afwijkende, niet hard werkende (niet) Nederlander”.     De overheid als maffia-beschermer van de bedreigde burger. En of de beschermingsmaatregelen van de overheid nu effectief zijn of niet, in strijd komen fundamentele rechtsbegrippen zoals het recht op privacy, de premisse van onschuld, onevenredigheid of rechtsongelijkheid, is bijzaak. De goedwillende burger wil het en de goedwillende burger heeft toch zeker niets te verbergen of te vrezen van de overheid?

Doorgeschoten dadendrang

In zijn recente column “De Rechtsstaat” somt NRC journalist, Folkert Jensma een aantal voorbeelden op van de te ver doorgeschoten dadendrang van de overheid, die in verband kunnen worden gebracht met die ook door Wieringa en Martijn gesignaleerde ontwikkelingen. De hoge verplichte sancties binnen de sociale zekerheid, ook wanneer iemand puur bij vergissing iets verkeerd “aanvinkt” in een, via het internet in te vullen UWV (controle) formulier. Het alcoholslot als bestuursmaatregel naast een strafrechtelijke sanctie, de dataretentie, het langdurig bewaren van surf- en belgegevens. Maar ook de trajectcontroles, waarbij toch minutenlang of kilometers lang, burgers/automobilisten door de overheid worden gevolgd, al bijna vervolgd, zonder dat er nog enige verdenking tegen hen bestaat En ook die data worden weer te lang bewaard. Een schrijnend voorbeeld van een digitale toepassing van de regels, zonder nuancering, menselijke maat, of rechtvaardigheidstoets is te lezen in de NRC van 28 april jl.Daar beschrijft Ingmar Vriessema in wat voor juridische ellende Thierry Ober uit Andijk verzeild is geraakt als hij na een ongeluk, zijn Alfa naar de sloop moet brengen maar geen vrijwaringsbewijs kreeg. Voor de overheid stond de Alfa nog steeds op zijn naam, gevolg: volautomatisch gegenereerde boete op boete van de boetefabriek CJIB, Agenten aan de deur die hem op zouden komen halen, dreigende gijzeling. Kafka had het niet kunnen bedenken. Na bij alle instanties bot gevangen te hebben, na € 20.000,– aan boetes en rekeningen te hebben betaald, bood uiteinde lijk de Nationale Ombudsman hulp. De Alfa-zaak werd ingebracht in het kentekenoverleg. De Alfa werd van zijn naam gehaald. Je zou het, het rendementsdenken van de overheid/wetgever kunnen noemen. De drang om, uit electorale overwegingen, de vraag van de hardwerkende Nederland, om de klaplopers aan te pakken, te beantwoorden. Zonder pardon, liefst ook zonder dat er en rechter aan te pas hoeft te komen. Want die “hard and fast rules” behoeven geen uitleg of nadere toetsing. Dat dat het bestuur zelf wel af, vandaar die toename van bestuurlijke sancties.

Zo koppig blijkt de overheid

Steeds meer gezaghebbende juristen en/of juridische periodieken vragen aandacht voor die steeds openlijker beleden weerstand die bestaat onder politici en bestuurders tegen die grensbewaking door de onafhankelijke rechter. Ik noemde al de ex Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, mr. Folkert Jensma, maar ook het scheidend lid van de Hoge Raad mr. Coen E. Drion, in zijn artikel Balans in de rechtsstaat, het laatste Advocatenblad van mei 2015 met een coverstory ” Zo koppig blijkt de overheid”  met de ondertitel die voluit luidt: “Een minister die zijn ambtenaren verbiedt om te getuigen voor de rechter, een andere – inmiddels ex-minister – die categorisch rechterlijke vonnissen negeert, lagere overheden die weigeren geldend recht toe te passen, Kamerleden die termen als ‘foute rechters’ in de mond nemen. De overheid lijkt zichzelf meer dan eens boven de wet te plaatsen. Waarom?”

Tja, omdat politici “in contole” willen zijn, het laatste woord willen hebben, hun politieke agenda willen realiseren,  wel met behulp van  de democratische meerderheden maar liefst zonder die andere tegenkracht van het checks and balances systeem van de rechtsstaat, de rechterlijke macht. Rechter die meer oog hebben voor rechtmatigheid dan voor doelmatigheid, die zorgvuldig nuanceren en inderdaad toetsen aan mensenrechten. Volgens de oud Nationale Ombudsman, Brenninkmeijer, is het geheim van onze democratische rechtsstaat: de gedeelde rechtsorde, waarin soms de democratie het voortouw heeft maar waarin soms ook de rechtsstatelijke kant, bijvoorbeeld de mensenrechten, op een gegeven ogenblik een grens stelt aan het naar eigen goeddunken handelen van de wetgever.

Rechtspreken onder barbaren

De advocaat en schrijver Abel Herzberg (1893-1989) zag zelfs in de barbarij van Bergen-Belsen, tijdens zijn gedwongen verblijf daar, een rol weggelegd voor de rechtspraak. In de functie van Prokurör Generale, aanklager, nam hij, als Jood, deel aan de rechtspraak die de gevangenen daar in het kamp zelf hadden georganiseerd. Trudeke Sillevis Smitt schrijft er mooi stuk over in het hierboven al genoemde Advocatenblad, met de titel: “Rechtspreken onder barbaren“. Herzberg zag daar toen heel goed, volgens Sillevis Smitt, het gevaar een instrument te worden van de Duitsers. Maar er moest toch iets worden gedaan, vond hij, tegen de ontmenselijking van de kampbewoners, die elkaar elke kruimel brood bevochten. En het was belangrijk ‘dat er tenminste ergens praktisch naar Recht en niets dan Recht werd gezocht en Recht en niets dan Recht werd toegepast, zonder enig eigenbelang en zonder aanziens des persoons’. Sillevis Smitt beschrijft Abel Herzberg in haar stuk, althans zo leg ik haar beschrijving van hem uit, als zo’n wijze kritische denker, een vleesgeworden tegenkracht, tegen te ver doorgeschoten rendements- of doelmatigheidsdenken. Iemand aan wie het adagium “jeder prinzip führt zum teufel” zou kunnen worden toegeschreven. Nelleke Noordervliet noemt als munters van deze uitspraak: Luther, Goethe of Bertold Brecht, andere noemen ook Nietzsche.

Dan dooft het licht

Die duivel loert niet alleen in dictatoriale of Nazistisch geleide samenlevingen maar ook in onze democratische rechtsstaat, Dus zelfs onze keurige fatsoenlijke wetgever, die zich kan beroepen op een democratische meerderheid, moet kunnen worden teruggefloten door de rechterlijke macht. En ook op het speelveld van de democratische rechtsstaat blijf je van de (scheids- en grens)rechters af. Maak je die en dus ook het recht zelf, ondergeschikt aan de politiek, en die tendensen bestaan dus ook in onze hedendaagse democratie (zie “Zo koppig blijkt de overheid“)  dan dooft uiteindelijk het licht (vrij naar Van Randwijk).

Die wijsheid van mr. Abel Herzberg

Toch nog iets, na die eigenlijk afsluitende verwijzing naar Van Randwijk. Smitt geeft in haar artikel zo’n indrukwekkend voorbeeld van die wijsheid van Abel Herzberg. Dat voorbeeld wil ik hier niet onvermeld laten. In een gemengd gezelschap van Joden en christenen antwoordde hij op de vraag van een Joodse vrouw aan hem: ‘Wat moeten wij doen om te voorkomen dat onze kinderen weer slachtoffers worden?’ Herzberg antwoordde: ‘Dat is het probleem niet, mevrouw. Het probleem is hoe wij kunnen voorkomen dat onze kinderen beulen worden.’ Ik begon hier met het formuleren van een antwoord op die laatste vraag maar bedacht me op tijd dat dat wat aanmatigend zou zijn.



Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s